PUB

Colunistas

Bu sabeba ma, pa skrebe nos lingua, Guvernu dja liberta-nu di dikora?

Por: Marciano Ramos Moreira*

Ku 3 kunhisimentu so, dja bu pode kumesa, oji me, ta uza alfabetu kabuverdianu ofisial sen nisisidadi di dikora modi ta skrebedu ninhun palavra i sen medu di da baraka na skrebe ninhun palavra pabia, ku es alfabetu, nos Guvernu ta autoriza-nu skrebe kada son so di 1 manera na kualker palavra. Alfabetu ki nos Guvernu dja aprova (Dikretu‑Lei nº 67/98, di 31/12, na 5º Suplimentu (1)) ta sirbi pa skrebe tudu varianti di nos lingua – di Santanton ti Brava. Es alfabetu libertador, konxedu pa “alfabetu kabuverdianu” (ex-ALUPEC = Alfabeto Unificado para a Escrita do Cabo‑verdiano), ta prendedu na 1 pajina so (istu e, ta prendedu faxi) pabia el ten 3 sinplifikason inpurtanti:

I) Ka ta izisti letra matxa-femia, istu e, un mesmu letra ki na uns palavra ten un son i na otus palavra ten otu son, so pa trapadja mininus kabesa. Pa izenplu: G ten so son di G di galinha na tudu palavra – istu e, ka ta pirmitidu le G asves sima G na galinha, asves sima J na girafa (2); O ten so son di O di obra na tudu palavra – istu e, ka ta pirmitidu le O asves sima O na obra, asves sima U na gato; S ten so son di S di subida na tudu palavra na varianti matris – istu e, ka ta pirmitidu le S asves sima S na subida, asves sima X na misto, asves sima Z na rosa; X ten so son di X di xaropi/xarop (3) na tudu palavra – istu e, ka ta pirmitidu le X asves sima X na xeren, asves sima C na próximo, asves sima KS na flexão, asves sima Z na êxito; Z ten so son di Z di zaragata na tudu palavra – istu e, ka ta pirmitidu le Z asves sima Z na zelador, asves sima X na nariz.

II) Ka ta izisti son ku txeu maridu, istu e, un mesmu son ki na uns palavra ta skrebedu ku un letra, i na otus palavra, ku otu letra, so pa konfundi kriansas kabesa. Pa izenplu: son J di janota ta skrebedu so ku J na tudu palavra – istu e, ka ta pirmitidu uza: asves J na jeito, asves G na geral; son K di karate ta skrebedu so ku K na tudu palavra – istu e, ka ta pirmitidu uza: asves K na karaté, asves C na cubo, asves Q na quarta, asves QU na quente; son S di santa ta skrebedu so ku S na tudu palavra – istu e, ka ta pirmitidu uza: asves S na sala, asves C na cidade, asves Ç na praça, asves SS na passada, asves X na máximo, asves Z na luz; son U di uva ta skrebedu so ku U na tudu palavra – istu e, ka ta pirmitidu uza: asves U na uva, asves O na galo; son X di xerifi/xerif ta skrebedu so ku X na tudu palavra – istu e, ka ta pirmitidu uza: asves X na xarope, asves CH na chama, asves Z na cruz; son Z di zebra ta skrebedu so ku Z na tudu palavra – istu e, ka ta pirmitidu uza: asves Z na zero, asves S na fase, asves X na exame.

III) Letra C mandadu di volta pa Lisboa (djuntu ku se rabu Ç, maridu CH, fidju TCH i primu Q) pabia, na purtuges, letra C e kanpion na xatia garotus kabesa: sima nu odja na kes 2 alinia antirior, alen di C ser un letra matxa‑femia (el ten asves son di S, asves son di K o Q), pa kaba mata, C e maridu di son S ki ten txeu otu maridu (C, Ç, S, SS, X i Z). Letra C mandadu txupa limon!

Odja izenplus: 

skrita kalapitxadu(4) = skrita sigundu alfabetu ofisial      

 acção de graça          =  ason/asaun (3) di grasa                             

actividade de mãe      =  atividadi/atividad di mai/mãi                   

baptisado histórico     =  batizadu storiku                                     

cabeça quente           =   kabesa kenti/kent                                   

caminho longe de sucesso = kaminhu lonji di susesu                 

camisa cinzento          =  kamiza sinzentu                                      

casa cu higiene          =  kaza ku/k ijieni/ijienn                                   

centro de praça          =  sentru di/d prasa                                        

céu santíssimo           =  seu santisimu                                          

chama olímpico         =  xama olinpiku                              

chefe de tropa            =  xefi/xef di/d tropa                                       

 cidade de silêncio      =  sidadi/sidad di silensiu              

contente cu nascimento=kontenti ku nasimentu           

copo sima cubo         =  kopu sima kubu                                    

coraçom/coração feliz = kurason/korasaun filis/fflis             

da cem flexom/flexão  = da sen flekson/fleksaun                             

djuga cheque             =  djuga xeki/xek                                          

enxame cheio de força =  enxami xeiu di forsa                

gato e gelo                =   gatu/got i jelu/jell

gente sem jeito          = jenti sen jeitu

hora de contacto       =  ora di kontatu                                           

horta generoso          =  orta jenerozu                                            

isolamento geral       =  izolamentu jeral                                      

julho início de aságua =  julhu inisiu di azagua                            

leme de barco            =  lemi/lem di barku                                      

lençol de cama          =  lensol di kama 

luz de cruz                 =  lus di krus                                                 

mesa rico de êxitos   =  meza riku di ezitus 

pachenxa sem fim     =  paxenxa sen fin

passada de home      =  pasada di omi/om   

pescoç de girafa        = piskos di jirafa

procissão de ano       =  prusison di anu/onn                                                                

próximo parage         =  prosimu paraji 

quando N bem          =  kuandu N ben                           

quarto exame isento =  kuartu izami/izam izentu                                

sempre necessário   = senpri/senpr nisisariu

sentinela sem sentido = sentinela sen sentidu

siciliano noctívago    =  sisilianu noktivagu               

sigilo profissional      = sijilu prufisional                                                                                     

sineta de cinema      =  sineta di sinema                     

també e tanto           =  tanbe i tantu

tchapo tchocoleta       txapu txokoleta           

tchiga li cretcheu      =  txiga li kretxeu   

tchuba tchobe bedjo = txuba txobe bedju           

tchupa limom/limão   =  txupa limon/limaun

tem nariz feio             = ten naris feiu

tempo de tentaçom/tentação=tenpu di tentason

tomba de tontura      =  tonba di tontura                                   

um, dôs, três, partida! = un, dos, tres, partida!     

umbral de porta        =  unbral di porta        

unta um óleo            =  unta un oliu                                          

voz de sociedade     =  vos di sosiedadi/sosiedad        

xeque de Arábia       =  xeki/xek di Arábia          

xeque ki é chefe      = xeki ki/k e xefi/xef     

 Spadja es noba! 

Marsianu nha Ida padri Nikulau Ferera

 _____________

(1) Konfiri https://tinyurl.com/3kks6jyp Guvernu torna aprova-l, di es bes ku karater DIFINITIVU i atraves di Dikretu-Lei nº 8/2009, di 16 di Marsu di 2009: https://tinyurl.com/aw5zmjad 

(2) Kes palavra ki sta na italiku (istu e, djendjedu pa frenti sima girafa), es sta skrebedu na lingua purtuges.

(3) Kes palavra dipos di /, sta skrebedu na otus pronunsia. Lenbra: sima bu ta prununsia un palavra na bu varianti asin bu ta skrebe-l.

(4) Kalapitxadu = tudu patxipatxidu = sen lojika = ki ta iziji dikora = ki ta po-bu pasa mal ti ki bu da eru ortografiku. 

PUB

PUB

PUB

To Top